Кад æмæ æгад цы у, уый бамбарынæн хъæуы бирæ цаутæ абарын. Вæййы афтæ, æмæ сабийы бонты адæймагæн куы ничи раиртасын кæна уыцы æмбарынæдтæ, уæд ын йæ царды кæронмæ дæр кадæй-æгадæй уæлдай нæй. Куыд цардæуа ахæм адæмы æхсæн?
Ирон æвзаг æмæ литературæйы урокты ахуыргæнæгæн ис бирæ мадзæлттæ сабиты удварн хъæздыгдæр кæнынæн. Ацы аз ног фæлтæр хистæр фæлтæры зæрдæтæ барухс кодтой, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты заманы хъæбатырты рухс нæмттæ, се сгуыхтдзинæдтæ сын кæй æрымысыдысты, уымæй. Фæлæ ма ис ноджы иу хицæндзинад ацы азæн: Уæрæсейы йæ расидтысты Ахуыргæнæджы номыл. Дыууæ ахсджиаг темæйы баиу кæнын мæ къухы бафтыд: хуымæтæг алагираг чызг, немыцаг æвзаджы ахуыргæнæг Баситы Чабæханы хъæбатырдзинад Фыдыбæстæйы Стыр хæсты заман айхъуыст æппæт Ирыстоныл… Уый тыххæй радзырдтон не скъоладзаутæн къласон сахæтты, æмæ мæ уырны, Чабæханы цыбыр цардвæндаг кæй у нæ фæсивæдæн кад æмæ сгуыхт-дзинады дæнцæг.
Чабæханы фыд Михал хæдахуырæй базыдта кæсын æмæ фыссын, уымæ гæсгæ йæ хæдзары стырдæр хæзнатæ уыдысты чингуытæ уырыссаг æмæ ирон æвзæгтыл. Суанг ма Ясная Полянæмæ дæр фæцыди æмæ Лев Толстойимæ ныхас кодта. Михалæн йæ цыппар фырты æмæ иунæг чызг 30-æм азты иууылдæр райстой уæлдæр ахуырад. Чабæхан хæсты хæдразмæ райдыдта кусын Алагиры фыццæгæм скъолайы немыцаг æвзаджы ахуыргæнæгæй… Чи зоны, йæ хъысмæт æндæрхуызон рауадаид, æндæр дæсныйад куы райстаид, уæд, фæлæ…
Немыц Алагир куы бацахстой, уæд райдыдтой пропагандæйы куыст кæнын. Фæндыди сæ газет иронау мыхуыр кæнын, цыма ирон адæм сæ фарс сты. Райдыдтой, сæ фарс чи уа, ахæм адæмы агурын Алагиры. Базыдтой, скъолайы кæй кусы, немыцаг æвзаг чи зоны, ахæм ирон чызг. Æрбаластой йæ комендатурæмæ æмæ йемæ ныхас кæнын райдыдтой. Дæуæн, дам, ахуыргонд адæймагæн, кæцы кæсы немыцагау Гете æмæ Шиллеры чингуытæ, æнцон уыдзæн немæ газет уадзын.
Чабæхан не сразы оккупанттимæ кусын.
Уæд ын йæ зæронд рынчын мад Тамарæйы, стæй йæ кæстæр æфсымæр Тасолтаны дæр, йæ цæфты туг калд, афтæмæй гестапомæ æрбаластой. Афтæ æнхъæлдтой, чызг йæ хæстæджыты тухæнтæ куы фена, уæд сразы уыдзæн немыцимæ кусын, семæ адæмыл гадзрахатæй цæуын. Фæлæ нæ зыдтой, ирон чызг худинаг æмæ æгад царды бæсты мæлæт кæй равзардзæн. Бирæ фæмардтой хъизæмарæй ахст ахуыргæнæджы, фæлæ йын басæттыны мадзал не ссардтой. Уæд се `ртæйы дæр амардтой.
Ахуыргæнæгæн адæм стыр кад скодтой: Фыдыбæстæйы Стыр хæсты орден ын саккаг кодта паддзахад, йæ рухс номæй та йын схуыдтой, кæм цард Алагиры, уыцы уынг, кæм куыста ахуыргæнæгæй, уыцы скъола. Поэт Дарчиты Дауыт ныффыста поэмæ «Чабæхан». Чабæханимæ скъолайы чи куыста, Бедеты Варварæ, уымæн йæ чызг, артисткæ Цъæхилты Земфирæ киноныв «Последний снег»-ы Чабæханы аивадон сурæт сарæзта….
Хъыгагæн, ныры фæлтæрæй чидæртæ, царды нысан æхцайы бæрцæй чи уыны, нæ бамбардзысты, цæуылнæ сразы ис «фæсарæйнаг уазджытимæ» кусын ирон ахуыргæнæг, уый. Уымæн æмæ Фыдыбæстæ уарзын се `ппæт нæ сахуыр сты. Фæлæ абон дæр кæддæрау хуымæтæг ахуыргæнæг ахуыр кæны сабиты адæймаджы хуыздæр миниу-джытыл: фыдæлты фарн, фыдæлты кад æмæ намыс сæрбæрзондæй хæссын нæ зæрдæты æмæ æххæст кæнын нæ хъуыддæгты.